تاریخ جامع کشور یمن: از مهد تمدن‌های باستانی تا یمن یکپارچه

یمن، سرزمینی که رومیان باستان آن را «عربستان خوشبخت» (Arabia Felix) می‌نامیدند، یکی از کهن‌ترین کانون‌های تمدن بشری در خاورمیانه و شبه‌جزیره عربستان است. تاریخ یمن، داستانی شگفت‌انگیز از پادشاهی‌های ثروتمند باستانی، سدهای عظیم مهندسی، تجارت کندر و ادویه، و تقابل امپراتوری‌های بزرگ است. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق تاریخ کشور یمن از دوران پیش از تاریخ، شکل‌گیری تمدن‌های سبا و حِمیَر، ورود اسلام، دوران استعمار بریتانیا و امپراتوری عثمانی، تا شکل‌گیری یمن مدرن و اتحاد دو یمن در اواخر قرن بیستم خواهیم پرداخت. اگر علاقه‌مند به شناخت ریشه‌های تاریخی این کشور استراتژیک هستید، تا پایان این سفر تاریخی با ما همراه باشید.

۱. جغرافیای تاریخی و استراتژیک یمن

برای درک تاریخ هر کشوری، ابتدا باید جغرافیای آن را شناخت. یمن در جنوب غربی شبه‌جزیره عربستان واقع شده است. این کشور از شمال با عربستان سعودی، از شرق با عمان، از جنوب به دریای عرب و خلیج عدن، و از غرب به دریای سرخ محدود می‌شود.

مساحت یمن حدود $527968$ کیلومتر مربع است و به دلیل داشتن خط ساحلی طولانی به وسعت تقریبی $2000$ کیلومتر، از دیرباز نقش مهمی در تجارت دریایی ایفا کرده است. تنگه استراتژیک باب‌المندب که دریای سرخ را به اقیانوس هند متصل می‌کند، در تسلط این کشور قرار دارد. برخلاف بخش‌های مرکزی شبه‌جزیره عربستان که بیابانی و خشک هستند، یمن به دلیل کوهستان‌های مرتفع و دریافت بارش‌های موسمی، دارای زمین‌های حاصلخیز فراوانی بوده است؛ همین ویژگی اقلیمی، پایه و اساس شکل‌گیری تمدن‌های کشاورزی و یکجانشین در یمن باستان را فراهم آورد.

۲. یمن در دوران باستان: عصر پادشاهی‌های بزرگ

تاریخ باستان یمن به دلیل تجارت پرسود بخورات معطر (مانند کندر و مر) که در معابد مصر، یونان و روم کاربرد فراوانی داشتند، با ثروت و شکوه گره خورده است. مهم‌ترین تمدن‌های این دوره عبارتند از:

پادشاهی مینائیان (Minaeans)

مینائیان یکی از نخستین پادشاهی‌های شناخته شده در هزاره اول پیش از میلاد در شمال یمن امروزی بودند. پایتخت آن‌ها شهر «قرناو» بود. تمرکز اصلی مینائیان بر تجارت کاروانی بود و شبکه‌ای از مسیرهای تجاری را تا شام و مصر اداره می‌کردند.

پادشاهی سبا (Sabaeans)

مشهورترین تمدن یمن باستان، پادشاهی سبا است که نام آن در متون مذهبی (از جمله قرآن کریم و عهد عتیق) نیز ذکر شده است. سبائیان که در حدود قرن هشتم پیش از میلاد به قدرت رسیدند، پایتخت خود را در شهر «مأرب» بنا نهادند.

اوج مهندسی تمدن سبا، ساخت سد بزرگ مأرب بود. این سد که با محاسبات دقیق هیدرولیکی ساخته شده بود، آب باران‌های موسمی را ذخیره و هزاران هکتار زمین کشاورزی را آبیاری می‌کرد. پادشاهی سبا به دلیل کنترل مسیرهای تجاری و کشاورزی پررونق، ثروت افسانه‌ای به دست آورد.

پادشاهی حِمیَر (Himyarites)

با افول سبائیان در قرن اول پیش از میلاد، قبیله حمیریان قدرت را در دست گرفتند. آن‌ها پایتخت را به شهر «ظفار» منتقل کردند. در دوران حمیریان، تحولات مذهبی شگرفی در یمن رخ داد. پادشاهان حمیری در قرن چهارم میلادی به دین یهودیت گرویدند و این مسئله باعث درگیری‌های مذهبی با مسیحیان منطقه (به ویژه در نجران) شد.

سیطره حبشه و ساسانیان

در قرن ششم میلادی، با تحریک امپراتوری بیزانس (روم شرقی) که حامی مسیحیان بود، پادشاهی اکدوم (حبشه/اتیوپی امروزی) به یمن حمله کرد و به حکومت حمیریان پایان داد. حکومت حبشی‌ها بر یمن با ظلم و ستم همراه بود (داستان ابرهه و حمله به مکه در این دوران رخ داده است).

سرانجام، یکی از اشراف یمن به نام «سیف بن ذی‌یزن» برای رهایی از سلطه حبشی‌ها، از امپراتوری ساسانی ایران کمک خواست. انوشیروان ساسانی ارتشی را به فرماندهی «وهرز» به یمن فرستاد. ایرانیان حبشی‌ها را شکست دادند و از حدود سال $570$ میلادی تا ظهور اسلام، یمن تحت نفوذ و سپس کنترل مستقیم امپراتوری ساسانی (به عنوان یک ساتراپی) قرار گرفت.

۳. یمن در دوران اسلامی: شکوفایی و خودمختاری

با ظهور دین مبین اسلام در اوایل قرن هفتم میلادی، فرماندار ایرانی یمن (باذان) به اسلام گروید و بدین ترتیب یمن بدون خونریزی گسترده به قلمرو جهان اسلام پیوست. یمنی‌ها نقش بسیار مهمی در فتوحات اسلامی در شام، شمال آفریقا و حتی اندلس (اسپانیا) ایفا کردند.

دوران خلافت اموی و عباسی

در دوران خلافت امویان و عباسیان، یمن به عنوان یکی از ولایات امپراتوری اسلامی اداره می‌شد. با این حال، به دلیل فاصله زیاد از مراکز خلافت (دمشق و بغداد) و همچنین کوهستانی بودن منطقه، کنترل خلفا بر یمن همواره شکننده بود. این شرایط فضا را برای شکل‌گیری حکومت‌های مستقل و نیمه‌مستقل محلی فراهم کرد.

تأسیس امامت زیدی در شمال یمن

یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ یمن، ورود یحیی بن حسین (معروف به الهادی الی الحق) در سال $897$ میلادی به شهر صعده در شمال یمن است. او پایه‌گذار حکومت امامان زیدی (شاخه‌ای از تشیع) در یمن شد. این سیستم حکومتی دینی-سیاسی، با فراز و نشیب‌های فراوان، برای بیش از هزار سال (تا سال $1962$ میلادی) بر بخش‌هایی از شمال یمن حکومت کرد و تأثیر عمیقی بر فرهنگ و بافت اجتماعی این کشور گذاشت.

دولت رسولیان: عصر طلایی یمن اسلامی

در قرون وسطی (از سال $1229$ تا $1454$ میلادی)، سلسله‌ای به نام رسولیان بر یمن حکومت کردند. پایتخت آن‌ها شهر «تعز» بود. دوران رسولیان به عنوان عصر طلایی تاریخ اسلامی یمن شناخته می‌شود. در این دوران، تجارت دریایی از طریق بندر عدن به اوج خود رسید، مدارس و مساجد باشکوهی ساخته شد و علم، ادبیات و کشاورزی پیشرفت چشمگیری داشتند.

۴. دوران امپراتوری عثمانی و استعمار بریتانیا (تقسیم یمن)

تاریخ یمن در دوران مدرن اولیه، با ورود دو قدرت خارجی بزرگ و تقسیم این کشور به دو بخش شمالی و جنوبی گره خورده است؛ تقسیمی که پیامدهای آن تا به امروز پابرجاست.

تسلط امپراتوری عثمانی بر شمال یمن

امپراتوری عثمانی در قرن شانزدهم میلادی با هدف مقابله با نفوذ پرتغالی‌ها در دریای سرخ، به یمن لشکرکشی کرد. حضور عثمانی‌ها در یمن به دو دوره تقسیم می‌شود:

1. دوره اول (۱۵۳۸ تا ۱۶۳۵ میلادی): عثمانی‌ها موفق شدند بخش‌های غربی و شمالی یمن را تصرف کنند، اما با مقاومت سرسختانه امامان زیدی و قبایل کوهستان‌نشین روبرو شدند و سرانجام مجبور به خروج از یمن گشتند.
2. دوره دوم (۱۸۷۲ تا ۱۹۱۸ میلادی): با افتتاح کانال سوئز و افزایش اهمیت دریای سرخ، عثمانی‌ها بار دیگر به یمن بازگشتند و ولایت یمن را تأسیس کردند. اما این حضور نیز با پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی در سال $1918$ به پایان رسید.

ورود بریتانیا و اشغال جنوب یمن

در همین حال، امپراتوری بریتانیا که به دنبال تأمین امنیت مسیرهای دریایی خود به سمت هند بود، چشم طمع به بندر استراتژیک عدن در جنوب یمن دوخت. در سال $1839$ میلادی، نیروهای بریتانیایی بندر عدن را تصرف کردند.

دوران استعمار بریتانیا بر عدن و مناطق جنوبی یمن از سال $1839$ تا سال $1967$ میلادی، یعنی دقیقاً به مدت $128$ سال ($1967-1839=128$) به طول انجامید. بریتانیا عدن را به یک مستعمره مستقیم (Crown Colony) و مناطق اطراف آن را به عنوان «تحت‌الحمایه» (Protectorate) سازماندهی کرد.

بدین ترتیب، یمن از نظر ژئوپلیتیک به دو نهاد کاملاً مجزا تقسیم شد: یمن شمالی (تحت نفوذ عثمانی و سپس امامان زیدی) و یمن جنوبی (تحت سلطه بریتانیا).

۵. یمن در قرن بیستم: انقلاب‌ها و جنگ سرد

قرن بیستم میلادی، دوران تحولات سریع، انقلاب‌ها و تغییرات رادیکال در هر دو بخش یمن بود.

یمن شمالی: از پادشاهی متوکلی تا جمهوری

پس از خروج عثمانی‌ها در سال $1918$، امام یحیی (از امامان زیدی) پادشاهی مستقلی به نام «پادشاهی متوکلی یمن» را در شمال تأسیس کرد. این حکومت سنتی و انزواطلب تا اواسط قرن بیستم پابرجا بود.

در ۲۶ سپتامبر $1962$، افسران ارتش تحت تأثیر اندیشه‌های ملی‌گرایی عربی جمال عبدالناصر (رئیس‌جمهور مصر)، علیه امام بدر (آخرین پادشاه متوکلی) کودتا کردند و «جمهوری عربی یمن» را اعلام نمودند. این رویداد به یک جنگ داخلی طولانی (بین جمهوری‌خواهان تحت حمایت مصر و سلطنت‌طلبان) منجر شد که در نهایت با پیروزی جمهوری‌خواهان به پایان رسید.

یمن جنوبی: استقلال و تشکیل دولت کمونیستی

در جنوب یمن، مبارزات مسلحانه علیه استعمار بریتانیا در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی شدت گرفت. با افزایش هزینه‌های نگهداری مستعمرات و فشار مبارزان محلی، بریتانیا در سال $1967$ مجبور به ترک عدن شد.

انقلابیون مارکسیست قدرت را در جنوب به دست گرفتند و کشوری با نام «جمهوری دموکراتیک خلق یمن» را تأسیس کردند. این تنها حکومت کمونیستی در تاریخ جهان عرب بود که به شدت تحت حمایت اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت.

دوران جنگ سرد در یمن

در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، یمن شمالی (گرایش به غرب و اقتصاد سرمایه‌داری) و یمن جنوبی (نظام سوسیالیستی و متحد بلوک شرق) در فضای جنگ سرد قرار داشتند. این دو کشور چندین بار با یکدیگر درگیر جنگ‌های مرزی شدند، اما همواره رویای اتحاد در میان روشنفکران و مردم دو سوی مرز وجود داشت.

۶. اتحاد یمن و دوران معاصر

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد، یمن جنوبی بزرگترین حامی مالی و سیاسی خود را از دست داد. از سوی دیگر، کشف میادین نفتی در مناطق مرزی دو کشور، انگیزه اقتصادی برای اتحاد را افزایش داد.

سرانجام در ۲۲ مه $1990$ میلادی، یمن شمالی و یمن جنوبی به طور رسمی با یکدیگر ادغام شدند و «جمهوری یمن» (Republic of Yemen) به پایتختی صنعا تشکیل شد. علی عبدالله صالح (رئیس‌جمهور یمن شمالی) به عنوان رئیس‌جمهور کشور یکپارچه انتخاب شد.

با این حال، روند ادغام اقتصادی و نظامی دو بخش با چالش‌های جدی روبرو شد. نارضایتی مقامات جنوبی از تمرکز قدرت در صنعا، منجر به یک جنگ داخلی کوتاه اما خونین در سال $1994$ میلادی شد که در نهایت با پیروزی نیروهای دولتی صنعا و حفظ اتحاد کشور به پایان رسید.

(توجه: در دهه‌های پس از آغاز قرن بیست و یکم، کشور یمن با چالش‌های متعدد داخلی، اقتصادی و امنیتی روبرو بوده است که بررسی آن‌ها در حوزه تحلیل‌های سیاسی روز قرار می‌گیرد و از چارچوب این بررسی تاریخیِ محض خارج است.)

نتیجه‌گیری

تاریخ یمن، آینه‌ای تمام‌نما از تحولات خاورمیانه و شبه‌جزیره عربستان است. سرزمینی که روزگاری با سدسازی‌های شگفت‌انگیز و تجارت کندر به عنوان مهد ثروت و تمدن شناخته می‌شد، در گذر تاریخ با عبور امپراتوری‌های ساسانی، عثمانی و بریتانیایی، فراز و نشیب‌های بی‌شماری را تجربه کرده است. تقسیم این کشور در دوران استعمار و جنگ سرد و اتحاد دوباره آن در سال $1990$، نشان‌دهنده پویایی و انعطاف‌پذیری مردمان این جغرافیاست. شناخت تاریخ یمن نه تنها برای درک گذشته، بلکه برای فهم ریشه‌های ساختار اجتماعی و فرهنگی کنونی این منطقه ژئوپلیتیک ضروری است.

نویسنده: امین صادقی

منابع معتبر استفاده شده در تدوین مقاله:

۱. تاریخ یمن اسلامی: از آغاز تا پایان دولت رسولیان؛ نوشته عبدالکریم بن عبدالله، ترجمه و اقتباس محمدعلی آذرشب، انتشارات علمی و فرهنگی.

۲. تاریخ سیاسی یمن در دوران معاصر؛ نوشته سید علی‌اکبر هاشمی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.

۳. اعراب در تاریخ؛ نوشته برنارد لوئیس، ترجمه بدرالدین مدنی، نشر توس.

۴. تاریخ امپراتوری عثمانی و خاورمیانه؛ نوشته استانفورد شاو، ترجمه محمود رمضان‌زاده، انتشارات آستان قدس رضوی.

۵. جزیرةالعرب در دوران باستان؛ نوشته علی‌اصغر مصدق، انتشارات دانشگاه تهران.