به گزارش خبرگزاری راه مردم به نقل از کتاب ایران؛ پروژئو (ProGEO) به‌عنوان معتبرترین شبکه بین‌المللی در حوزه حفاظت از میراث زمین‌شناختی، با معرفی دکتر بهرام نکویی صدری به‌عنوان نماینده رسمی گروه ملی ایران، گام مهمی در جهت صیانت از این میراث ارزشمند برداشت. دکتر نکویی صدری در گفت‌وگویی اختصاصی با ایبنا، ضمن تبیین استراتژی‌های علمی برای حفاظت از حافظه غیرزنده زمین، به اهمیت نقش پروژئو و فرصت‌های پیش‌روی ایران برای معرفی ظرفیت‌های ژئوسایت‌ها و ژئومورفوسایت‌ها به جامعه جهانی پرداخت.
پروژئو یک شبکه جهانی تخصصی است که با هدف تدوین استانداردهای علمی و ارتقای آگاهی جهانی برای حفظ پدیده‌های کم‌نظیر زمین فعالیت می‌کند. حضور رسمی ایران در این نهاد، بستری برای بهره‌مندی از دانش بین‌المللی و معرفی علمی میراث زمین‌شناختی کشور فراهم می‌آورد. دکتر نکویی صدری در کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران: ژئوسایت‌ها و ژئومورفوسایت‌ها»، با تمرکز بر مفاهیمی چون ژئودایورسیتی و ژئوکانسرویشن، ظرفیت‌های گسترده ایران را به شکلی علمی و کاربردی تدوین کرده است.
در ادامه، جزئیات کامل این گفت‌وگو را می‌خوانید:
جایگاه پروژئو و فرصت‌های حضور رسمی ایران در این شبکه جهانی
پروژئو (ProGEO) دقیقاً چیست و حضور رسمی ایران در آن چه فرصت‌هایی را فراهم می‌کند؟
پروژئو یک شبکه جهانی تخصصی برای ترویج حفاظت از میراث زمین‌شناختی است. حضور رسمی ایران در این نهاد، در واقع پنجره‌ای جدید به روی شبکه جهانی حفاظت از میراث زمین‌شناختی و کشورمان ایران است. ایران با دارا بودن میراث زمین‌شناختی کم‌نظیر — از ژئوسایت‌های آتشفشانی و کویری گرفته تا ژئومورفوسایت‌های ساحلی و کوهستانی — می‌تواند در تبادل دانش، تجربه و استانداردهای بین‌المللی نقش فعالی ایفا کند. با حضور ژئومورفولوژیست‌ها و زمین‌شناسان کشورمان در کنار سایر کشورها، امکان معرفی بهتر ظرفیت‌های ایران در این پلتفرم بین‌المللی فراهم می‌شود.
اولویت کاری من به‌عنوان نماینده ایران شامل سه محور اصلی است: نخست، تقویت همکاری‌های علمی بین‌المللی و معرفی ظرفیت‌های ایران به جامعه جهانی؛ دوم، توسعه آموزش و ظرفیت‌سازی در حوزه حفاظت از میراث زمین‌شناختی (ژئوکانسرویشن) و به‌ویژه ترویج اصول تفسیر میراث زمین‌شناختی در سایت‌های مرتبط؛ و سوم، حمایت از تأسیس و توسعه ژئوپارک‌ها با رویکردهای پروژئو (در کنار رعایت استانداردهای یونسکو). معتقد هستم ایران می‌تواند در بلندمدت به‌عنوان عضوی مهم، تأثیرگذار و الگو میان کشورهای منطقه و شبکه جهانی پروژئو عمل کند. همچنین، امکان پیوستن نهادهای حقوقی داخلی به انجمن بین‌المللی پروژئو فراهم شده است تا سهم کشورمان در اتفاقات جامعه جهانی را با توجه به ظرفیت نیروی انسانی و پژوهشگران مشتاقمان، افزایش دهیم. من برای تحقق این امر مذاکراتی را آغاز کرده‌ام و مشتاقانه برای تسهیل عضویت نهادهای علاقه‌مند ایرانی کمک خواهم کرد.
غنای میراث زمین‌شناختی ایران و تمایز آن در سطح جهانی
وقتی از میراث زمین‌شناختی در پهنه ایران صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه غنای ویژه‌ای سخن می‌گوییم که ما را در سطح جهانی متمایز می‌کند؟
ایران به‌راستی یک موزه طبیعی زمین‌شناسی با فرآیندهای گاه بی‌نظیر است. آنچه ایران را متمایز می‌کند، تنوع بی‌نظیر زمین‌شناختی (ژئودایورسیتی) در یک پهنه جغرافیایی پهناور است. از آتشفشان دماوند به‌عنوان بلندترین قله خاورمیانه و بیابان لوت به‌عنوان گرم‌ترین نقطه کره زمین، تا جزایر خلیج فارس، غارهای آهکی مانند علی‌صدر، تنگه‌های ژئومورفولوژیک مانند تنگه چوگان و سازندهای رسوبی با میلیون‌ها سال تاریخ زمین‌شناسی، همگی دارایی‌هایی هستند که باید به آن‌ها مباهات کرد.
اما نکته کلیدی، ترکیب بی‌همتای تنوع زمین‌شناختی با میراث فرهنگی و تاریخی است. این پیوند، فرصتی استثنایی برای ایران فراهم می‌کند. به‌عنوان مثال، برخی ژئوسایت‌های ایران نه‌تنها از نظر علمی ارزشمندند، بلکه داستان‌های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی را نیز روایت می‌کنند. از طرف دیگر، «میراث معدن‌کاری» ایران نیز در سطح جهان بی‌نظیر است که تاکنون در سطح ملی آن‌طور که باید دیده نشده است. ایران مهد فلزکاری مس در جهان است و آثاری مثل معدن نمک چهرآباد زنجان، بالقوه در سطح میراث جهانی قرار دارند. در آینده نزدیک، با بهره‌گیری از مشاوره تخصصی بر اساس استانداردهای جهانی، این مکان‌ها می‌توانند به مقصدهای منفرد زمین-گردشگری در کلاس جهانی تبدیل شوند.
ضرورت تألیف کتاب و رفع خلأهای علمی در حوزه میراث زمین‌شناختی
کتاب شما با عنوان «میراث زمین‌شناختی» برای پر کردن چه خلأهایی در منابع آموزشی کشور تألیف شد؟
خلأ اصلی، نبود یک منبع جامع، به‌روز و به زبان فارسی در حوزه تنوع زمین‌شناختی، میراث زمین‌شناختی، حفاظت از تنوع زمین‌شناختی و زمین-گردشگاه‌ها (ژئوپارک‌ها) بود. زمانی که نخستین کتاب ژئوتوریسم ایران را در سال ۱۳۸۷ تألیف کردم، متوجه شدم مفاهیمی نظیر زمین-گردشگری در ایران تقریباً ناشناخته است. با شرکت در دوره آموزشی پرتغال در سال ۱۳۸۸، دریافتم که اروپایی‌ها از سال‌ها پیش مطالعات جدی در این حوزه را آغاز کرده‌اند.
دلیل دوم، سردرگمی دانشجویان و پژوهشگران بود. بسیاری از دانشجویان مقطع دکتری حتی از تشخیص مطالب ساده عاجز بودند و پاسخ‌های متناقضی دریافت می‌کردند، چرا که هیچ چارچوب علمی مشخصی وجود نداشت و اساتید نیز به این مقوله‌ها به‌صورت جنبی نگاه می‌کردند. بنابراین، کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران» را با هدف پر کردن این خلأ تألیف کردم تا تمامی مفاهیم نوظهور جهانی را به‌طور یکجا، منظم و به زبان ساده ارائه دهم.
ایجاد تعادل میان گردشگری و حفاظت از میراث زمین‌شناختی
با نگاهی عمیق به میراث زمین‌شناختی به‌عنوان «حافظه غیرزنده زمین»، چگونه می‌توان میان «بهره‌برداری گردشگری» و «حفاظت پایدار» تعادل ایجاد کرد؟
بله، دقیقاً همین‌طور است. من در این کتاب از تعبیر حافظه غیرزنده استفاده کرده‌ام و معتقدم این نگاه، پارادایم ذهنی ما را نسبت به محیط پیرامون تغییر می‌دهد. با این رویکرد، ژئوسایت‌ها دیگر تنها یک منبع برای گردشگریِ صرف یا جاذبه‌های بی‌جان نیستند، بلکه آرشیوهای ارزشمند زمین‌شناختی محسوب می‌شوند که میلیون‌ها سال تاریخ تحولات سیاره ما را ثبت کرده‌اند. بنابراین، هر نوع بهره‌برداری از این عرصه‌ها باید بر محور «اصل حفاظت» استوار باشد، نه صرفاً منافع اقتصادی کوتاه‌مدت.
برای دستیابی به این تعادل، باید رویکردی جامع اتخاذ کرد. در گام نخست، پیش از هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه گردشگری، ارزیابی دقیق ژئوسایت‌ها و سنجش توانمندی‌های محیطی آن‌ها ضروری است. در ادامه، طراحی مسیرهای بازدید باید کاملاً کنترل‌شده و مبتنی بر «ظرفیت تحمل» (Carrying Capacity) آن سایت باشد تا از آسیب به ساختارهای حساس جلوگیری شود. همچنین باید فراتر از یک بازدید ساده، مفاهیم علمی را برای گردشگران تفسیر کنیم؛ زیرا وقتی ارزش حفاظتی را درک کنند، خود به حافظان آن تبدیل می‌شوند. در نهایت، حفاظت پایدار بدون حضور مردم محلی ممکن نیست؛ این جوامع باید در منافع حاصل از گردشگری سهیم باشند و در مدیریت ژئوسایت‌ها نقش داشته باشند.
برای برقراری ارتباط با مخاطبانی از سطح دانشگاهی تا راهنمایان طبیعت-گردی، چه رویکردی در کتاب داشتید؟
رویکرد من، ترکیبی از دقت علمی و زبان ساده بود. استراتژی من شامل استفاده از مثال‌ها و تمثیل‌ها، به‌کارگیری نمودارها و جدول‌های توضیحی و ساختار ماژولار کتاب بود؛ به‌طوری‌که هر فصل مستقل از سایر بخش‌ها قابل مطالعه باشد. هدف این بود که کتاب صرفاً یک اثر نظری نباشد، بلکه با ارائه مفاهیم بین‌رشته‌ای، هم برای جامعه دانشگاهی و هم برای فعالان میدانی کاربردی باشد. خوشبختانه امروزه این کتاب در دانشگاه‌های پیام نور، زنجان و تبریز مورد استفاده دانشجویان قرار می‌گیرد و در بسیاری از پایان‌نامه‌ها نیز از آن بهره گرفته شده است.
نقش نمایندگی ایران در پروژئو و توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی
جایگاه جدید شما در پروژئو چه نقشی در تبادل دانش و معرفی دستاوردهای پژوهشی ایران دارد؟
قطعاً. جایگاه نمایندگی ایران در شورای پروژئو، پلتفرمی برای معرفی دستاوردهای علمی ایران و تأثیرگذاری در سطح تصمیم‌گیری‌های جهانی فراهم می‌کند. ما از این طریق می‌توانیم همکاری‌های مشترک میان نهادهای علمی داخلی، دانشگاه‌ها و انجمن‌های بین‌المللی نظیر پروژئو برقرار کنیم.
به عنوان نمونه، در اولین گام و با هماهنگی‌های انجام شده، مذاکراتی صورت گرفته که امید می‌رود به زودی انجمن ایرانی ژئومورفولوژی به عضویت حقوقی انجمن بین‌المللی پروژئو بپیوندد. این اقدام، گامی مهم در جهت جهانی شدن انجمن‌های ملی و تسهیل همکاری‌های بین‌المللی خواهد بود.
همچنین در راستای فعالیت‌های علمی، کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران» توسط دکتر سمیه فلاحتی، از اعضای گروه ملی پروژئو، مورد نقد انگلیسی قرار گرفته که به‌زودی در خبرنامه پروژئو منتشر خواهد شد. لازم به ذکر است که رئیس این انجمن بین‌المللی، هم‌زمان سردبیر ژورنال بین‌المللی ژئوهریتیج است و اعضای پروژئو را به ارسال دستاوردهای علمی خود به این ژورنال تشویق می‌کند.
هدف نهایی ما، تقویت پیوند میان دانش ژئومورفولوژی و جامعه است تا از طریق توسعه ژئوپارک‌ها، به بهبود معیشت مردم در مناطق مختلف و حتی مناطق محروم ایران کمک کنیم و میراث زمین‌شناختی ایران را به‌عنوان یک گنجینه جهانی و بخشی از هویت محلی مردم معرفی نماییم.
پایان گزارش/
سایر اخبار
نقش ماهواره خیام در نقشه برداری کشور؛ همکاری فضایی ایران وارد مرحله تازه‌ای شد
سازمان هواشناسی: هشدار وقوع سیلاب در ۴ استان با سطح نارنجی
جایگاه تبلیغات شما
