قاسم پورحسن معتقد است که متکلم میتواند در شمار خواص قرار گیرد، اما این جایگاه در نسبت با پیروان دین مورد نظر او معنا پیدا میکند؛ در حالی که خاص بودن فیلسوف به نسبت او با همه انسانها مربوط است.
عقلانیت و جایگاه آن در حیات فکری و اجتماعی جهان اسلام، یکی از مسائل بنیادینی است که در بازخوانی اندیشه ابونصر فارابی اهمیت ویژهای دارد. فارابی را نمیتوان صرفاً شارح فلسفه یونان یا حلقهای در زنجیره انتقال اندیشه افلاطون و ارسطو به جهان اسلام دانست؛ بلکه باید او را متفکری مستقل با دغدغههای فلسفی، معرفتی، دینی و سیاسی خاص خود شناخت. بازاندیشی در جایگاه فارابی در تاریخ فلسفه اسلامی، مستلزم عبور از خوانشهای رایج و توجه به ابتکارات او در بنیانگذاری سنتی عقلانی است؛ سنتی که در آن، عقل و برهان نهتنها مبنای شناخت حقیقت، بلکه شرط فهم درست دین و سامانیابی حیات اجتماعی به شمار میروند.
قاسم پورحسن، استاد فلسفه و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، از جمله پژوهشگرانی است که در سالهای اخیر بهطور مستمر به بازخوانی بنیادهای فلسفی اندیشه فارابی پرداخته است. سه اثر او در این زمینه، یعنی «خوانشی نو از فلسفه فارابی؛ گسست بنیادین معرفتی از سنت یونانی»، «نظام معرفتشناسی؛ بازخوانی بنیانهای معرفتی فارابی» و «فارابی و الحروف؛ جستاری در تأملات زبانی ـ فلسفی فارابی»، ابعاد مختلف این مواجهه پژوهشی را نشان میدهند. پورحسن در کتاب «خوانشی نو از فلسفه فارابی» میکوشد استقلال معرفتی و ابتکارات فلسفی فارابی را در برابر خوانشهایی که او را صرفاً شارح فلسفه یونان میدانند، برجسته کند. در «نظام معرفتشناسی» نیز به بنیانهای شناخت در اندیشه فارابی و مباحثی همچون عقل، ادراک، معرفت یقینی و اعتبار باورها میپردازد. همچنین در «فارابی و الحروف»، با تأکید بر ابعاد زبانی و فلسفی این اثر، ظرفیتهای آن را در تبیین نسبت زبان، فلسفه، عقل و دین بررسی میکند.
وجه مشترک این پژوهشها، تلاش برای بازشناسی جایگاه عقل در منظومه فکری فارابی و فهم اندیشه او در پیوند با مسائل و بحرانهای زمانهاش است. از این منظر، عقلانیت برای فارابی صرفاً یک بحث نظری و معرفتشناختی نیست، بلکه با حقیقت دین، فضیلت، سعادت انسانی و چگونگی سامانیابی جامعه ارتباطی بنیادین دارد. این مسئله، بازخوانی فارابی را از یک پژوهش صرفاً تاریخی درباره فیلسوفی متعلق به سده چهارم هجری فراتر میبرد و آن را به تأملی درباره نسبت عقلانیت و وضعیت فکری جهان اسلام در روزگار معاصر تبدیل میکند.
در گفتوگوی پیش رو، با قاسم پورحسن درباره جایگاه عقلانیت در اندیشه فارابی، زمینههای تاریخی و فکری طرح این مسئله، نسبت فلسفه و دین و نیز شباهتهای مسئله عقلانیت در روزگار فارابی و جهان اسلام معاصر سخن گفتهایم.
برای فهم اندیشه فارابی باید به شرایط تاریخی و اجتماعی دوران او نیز توجه کرد. مسئله عقلانیت در زمانه فارابی چه جایگاهی داشت و چه ضرورتی او را به طرح این مسئله سوق میداد؟
برای فهم درست فارابی نمیتوان اندیشه او را از شرایط تاریخی، سیاسی و اجتماعی دورانش جدا کرد. سدههای سوم و چهارم هجری از حیث شکلگیری حیات فلسفی و همچنین تحولات سیاسی و اجتماعی، دورهای بسیار مهم در تاریخ جهان اسلام هستند.
دوران فارابی با تضعیف خلافت عباسی و گسترش کشمکشهای سیاسی و اجتماعی همراه بود. در چنین شرایطی، جریانهای فکری و مذهبی نیز تحولات مهمی را تجربه میکردند. از یک سو، جریان اشعری در حال گسترش بود و از سوی دیگر، فقه حنبلی نیز با رویکردی شدیدتر در برابر عقل و تفکر فلسفی قرار داشت.
جریان اشعری در آغاز سده چهارم هجری ظهور کرد و بهتدریج با گسترش اندیشههای متفکرانی چون باقلانی، ابنفورک، امامالحرمین جوینی، غزالی و فخر رازی، جایگاه مسلطی در بخشهایی از جهان اسلام پیدا کرد. در کنار آن، جریان فقهی حنبلی نیز در مخالفت با عقلگرایی نقش داشت.
فارابی بهخوبی متوجه این وضعیت بود. نگرانی اصلی او مقابله جامعه اسلامی با عقل و فلسفه و غلبه برداشتهایی از دین بود که نسبت روشنی با معرفت برهانی نداشتند. به همین دلیل، تبیین نسبت فلسفه با کلام و فقه برای او اهمیت ویژهای داشت. او میخواست نشان دهد که عقل و فلسفه چه جایگاهی در حیات فردی و اجتماعی مسلمانان دارند و چرا نمیتوان جامعه را از این بنیاد معرفتی محروم کرد.
در آثار فارابی، بهویژه کتاب الملة، نوعی نقد نسبت میان قدرت سیاسی و فهم دین و عقل مشاهده میشود. این مسئله چگونه قابل توضیح است؟
فارابی در کتاب الملة با واقعیتی در جامعه اسلامی مواجه است که در آن، هم دین و هم عقل از حقیقت خود فاصله گرفتهاند. به تعبیر او، هر دو در خدمت قدرت خلافت قرار گرفتهاند؛ قدرتی که لزوماً نسبتی با دین حقیقی و عقل اصیل ندارد.
در چنین شرایطی، جامعه به دلیل فهم نادرست از دین و عقل دچار انحراف میشود. بنابراین، مسئله صرفاً مخالفت یک جریان با جریان دیگر نیست، بلکه مسئله اصلی، تهی شدن جامعه از فهم درست و بنیادین دین و عقل است.
فارابی معتقد است برای اصلاح جامعه باید به حقیقت این دو مؤلفه بازگشت. او میان دین مبتنی بر حقیقت و دین مبتنی بر ضلال تمایز میگذارد و ملاک تشخیص آنها را برهانی بودن میداند.
به همین دلیل، عقل در اندیشه فارابی صرفاً ابزاری برای مباحث نظری و انتزاعی نیست؛ بلکه بنیان فهم درست دین و سامانیابی حیات اجتماعی است. او با تبیین بنیادهای فلسفه و دین میکوشد جامعه را از برداشتهای نادرست و انحرافات معرفتی آگاه کند.
نسبت فیلسوف، متکلم و روشهای معرفتی آنان در اندیشه فارابی چگونه است؟
یکی از نکات مهم در اندیشه فارابی، تمایز میان برهان، جدل و خطابه است. این تمایز صرفاً یک تقسیمبندی منطقی نیست، بلکه در فهم جایگاه فیلسوف و متکلم نیز تأثیر دارد.
فیلسوف برای اثبات مسائل نظری از برهان استفاده میکند، در حالی که متکلم عموماً از جدل برای اثبات و دفاع از عقاید دینی بهره میگیرد. روش اقناعی و خطابی نیز بر اشارات، تمثیلها و اموری تکیه دارد که برای عموم مردم قابل فهم و پذیرش است.
البته متکلم میتواند در شمار خواص قرار گیرد، اما این جایگاه در نسبت با پیروان دین مورد نظر او معنا پیدا میکند. در مقابل، خاص بودن فیلسوف به نسبت او با همه انسانها و ملتها مربوط است؛ زیرا فلسفه و برهان محدود به یک جامعه یا پیروان یک دین خاص نیست.
از این منظر، فارابی میان شیوههای مختلف معرفت تمایز میگذارد و نشان میدهد که نمیتوان روش جدلی و اقناعی را جایگزین روش برهانی کرد. دفاع از یک باور، لزوماً به معنای اثبات برهانی حقیقت آن نیست.
فارابی در احصاءالعلوم نیز از علم مدنی و فضایل انسانی سخن میگوید. عقلانیت چه نسبتی با سعادت فردی و سامان اجتماعی دارد؟
در اندیشه فارابی، عقلانیت با حیات اجتماعی و مسئله سعادت ارتباطی بنیادین دارد. او در کتاب احصاءالعلوم توضیح میدهد که علم مدنی درباره افعال و رفتارهای ارادی انسان و همچنین ملکات، اخلاق، سجایا و عادتهایی بحث میکند که این رفتارها از آنها سرچشمه میگیرند.
علم مدنی همچنین به بررسی اهداف و غایاتی میپردازد که انسان در رفتارهای خود دنبال میکند. از این منظر، باید مشخص شود چه ملکاتی برای انسان شایستهاند، چگونه میتوان آنها را در وجود انسان شکل داد و چه عواملی موجب پایداری آنها میشوند.
فارابی میان سعادت حقیقی و سعادت پنداری یا ظنی تمایز قائل است. دستیابی به سعادت حقیقی تنها از طریق شناخت عقلانی، معرفت برهانی و شناخت فضایل امکانپذیر است. بنابراین، نمیتوان هر هدف یا لذتی را سعادت حقیقی تلقی کرد.
این مسئله نشان میدهد که عقلانیت در اندیشه فارابی صرفاً به شناخت نظری محدود نیست، بلکه با اخلاق، فضیلت، رفتار انسانی و سامانیابی جامعه ارتباط دارد. جامعه فاضله نیز بدون برخورداری از بنیادهای معرفتی و عقلانی شکل نمیگیرد.
برخی از خوانشهای معاصر، فارابی را عمدتاً در ادامه سنت فلسفه یونان یا در چارچوب عقل عربی بررسی کردهاند. آیا این رویکردها برای فهم اندیشه او کافی هستند؟
به نظرم یکی از مشکلات اساسی در مطالعات فارابی، فقدان خوانشی مستقل و عمیق از اندیشه اوست. بسیاری از مورخان فلسفه و مستشرقان، فارابی را شارح افلاطون و ارسطو یا متفکری نوافلاطونی معرفی کردهاند. برای مثال، ماجد فخری در کتاب سیر فلسفه در جهان اسلام، فارابی و ابنسینا را در چارچوب سیر تکاملی مکتب نوافلاطونی اسلامی بررسی میکند.
البته داوری در کتاب خود درباره فارابی تا حدودی از سلطه این رویکرد فراتر میرود و میکوشد او را در درون سنت اسلامی مطالعه کند. اما در مجموع، هنوز با خوانشی که استقلال فلسفی فارابی را بهدرستی نشان دهد فاصله داریم.
در این میان، رویکرد محمد عابد الجابری نیز قابل تأمل و نقد است. او فیلسوفان مسلمان را یا در ذیل سنت یونانی بررسی میکند یا در چارچوب فرهنگ و عقل عربی قرار میدهد. در هر دو صورت، استقلال پرسشها و دغدغههای فلسفی فارابی به حاشیه میرود.
به اعتقاد من، فارابی فیلسوفی مستقل و مسلمان است که با مسائل و دغدغههای خاص زمانه خود مواجه بوده است. او را نمیتوان صرفاً ادامهدهنده فلسفه یونان یا متفکری در ذیل فرهنگ عربی دانست. برای فهم او باید هم مبانی فلسفی و ابداعات فکریاش را بررسی کنیم و هم شرایط تاریخی و اجتماعی دوران او را در نظر بگیریم.
با توجه به این مباحث، چه نسبتی میان مسئله عقلانیت در دوران فارابی و وضعیت کنونی جهان اسلام وجود دارد؟
به نظرم مسئلهای که امروز با آن مواجه هستیم، تا حدود زیادی همان مسئلهای است که فارابی در دوران خود با آن دستوپنجه نرم میکرد: دور شدن از عقلانیت و تهی شدن حیات فکری و اجتماعی از معرفت عقلانی.
امروزه نیز گرایشهای غیرعقلانی در بخشهایی از جهان اسلام گسترش یافتهاند. نگاه اشعری، به همان میزان که میتواند با عقل مخالفت کند، برخی قرائتهای فقهی حنبلی و جریانهای سلفی نیز میتوانند در برابر عقلانیت قرار گیرند. اخباریگری و مکتب تفکیک نیز از منظر نقدی که در این بحث مطرح است، در نسبت با فلسفه و عقلانیت نیازمند بررسیاند.
مسئله این است که نمیتوان بدون فهم درست فلسفه و عقل، درباره دین و حقیقت آن داوری کرد. دفاع از دین نیز نباید به معنای کنار گذاشتن عقل باشد. راه برونرفت از وضعیت نابسامان فکری جهان اسلام، بازگشت به عقل و تفکر فلسفی است.
از این منظر، دفاع فارابی از افلاطون و ارسطو را نیز نباید صرفاً دفاع از دو فیلسوف یونانی تلقی کرد؛ مسئله اصلی او دفاع از مقام فلسفه و عقل است. او در پی آن بود که جایگاه عقل را در حیات انسانی و اجتماعی احیا کند.
به همین دلیل، بازخوانی فلسفی فارابی برای روزگار ما اهمیت دارد. ما باید میراث عقلانی خود را دوباره بشناسیم و نسبت خود را با آن بازسازی کنیم. خوانش صحیح فارابی میتواند نخستین گام در این مسیر باشد.
منبع: ایبنا
انتهای پیام/
بدون نظر! اولین نفر باشید