به گزارش خبرنگار مهر، صادرات بیش از ۳۰ میلیون دلاری فرش دستباف ایران به ۶۱ کشور جهان در سال جاری، در مقایسه با گذشته طلایی این هنر-صنعت، تصویری روشن از افول تدریجی جایگاه جهانی آن ترسیم می‌کند؛ صنعتی که زمانی نه‌تنها یکی از اصلی‌ترین نمادهای هویت فرهنگی ایران بود، بلکه سهمی تعیین‌کننده در ارزآوری غیرنفتی کشور داشت.

بر اساس تازه‌ترین آمارهای منتشرشده از سوی مرکز ملی فرش ایران، از ابتدای سال جاری تاکنون هزار و ۷۳۷ تن فرش دستباف ایرانی به ۶۱ کشور صادر شده و ارزش این صادرات به بیش از ۳۰ میلیون دلار رسیده است. این تنوع جغرافیایی بازارهای هدف نشان می‌دهد که فرش ایرانی همچنان در سبد کالایی بسیاری از کشورها حضور دارد، اما فاصله چشمگیر این رقم با صادرات چند صد میلیون دلاری دهه‌های گذشته، زنگ هشداری جدی برای سیاست‌گذاران و فعالان این حوزه به شمار می‌رود.

فاصله معنادار با دوران اوج

نگاهی به کارنامه صادراتی نه‌چندان دور فرش دستباف، عمق این عقب‌نشینی را آشکارتر می‌کند. در سال ۱۳۹۶ ارزش صادرات این محصول به حدود ۴۲۶ میلیون دلار رسید؛ رقمی که هرچند نسبت به دهه‌های قبل روندی کاهشی داشت، اما همچنان جایگاه ایران را به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی حفظ می‌کرد. حتی از سال ۱۳۷۴ به بعد که صادرات نسبت به سال‌های اوج پیش از آن کاهش یافت، هیچ‌گاه به کمتر از ۵۰۰ میلیون دلار نرسید. در آن سال‌ها که کل صادرات غیرنفتی کشور بین ۵ تا ۷ میلیارد دلار در نوسان بود، فرش دستباف سهم قابل‌توجهی در ارزآوری داشت و ایران همچنان نخستین صادرکننده این محصول در جهان محسوب می‌شد.

با ورود به دهه ۹۰ اما روند نزولی شتاب گرفت. تشدید تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت‌های بانکی و مشکلات نقل‌وانتقال ارز، نخستین ضربه‌های جدی را وارد کرد. ارزش صادرات از ۴۲۷.۳ میلیون دلار در سال ۱۳۹۱ به ۲۹۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۴ کاهش یافت. این کاهش بیش از ۱۳۰ میلیون دلاری در فاصله سه سال، نشانه‌ای از تضعیف تدریجی دسترسی ایران به بازارهای جهانی بود. اما در سال ۱۳۹۶ صادرات مجدد اوج گرفت و رقم ۴۲۶ میلوین دلار را ثبت کرد.

خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای و بازگشت تحریم‌ها، نقطه عطف دیگری در این مسیر نزولی به شمار می‌رود. با روی کار بودن دولت دونالد ترامپ، فرش ایرانی در نخستین فهرست کالاهای تحریمی قرار گرفت و مسیر صادرات به یکی از مهم‌ترین بازارهای هدف عملاً مسدود شد. بازار آمریکا که سال‌ها مقصد بخش قابل‌توجهی از فرش‌های نفیس ایرانی بود، ناگهان از دسترس صادرکنندگان خارج شد. نتیجه این تحولات، سقوط صادرات به کمتر از ۷۳ میلیون دلار در سال ۱۳۹۸ بود؛ رقمی که نسبت به سال‌های پیش از آن کاهش شدیدی را نشان می‌داد.

روند نزولی در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. در سال ۱۴۰۱ تنها ۵۰.۷ میلیون دلار صادرات ثبت شد؛ رقمی که بیانگر کاهش ۷۸ درصدی نسبت به سال ۱۳۹۷ و افتی نزدیک به ۹۸ درصدی (به قیمت جاری) نسبت به سال ۱۳۷۳ است. در سال ۱۴۰۲ این عدد به کمتر از ۵۰ میلیون دلار رسید و در سال ۱۴۰۳ با ثبت ۴۱.۷ میلیون دلار، رکورد تازه‌ای از کاهش به جا گذاشت.

بررسی روند سال‌های اخیر نشان می‌دهد کاهش تدریجی از سال ۱۴۰۱ آغاز شد؛ صادرات در سال ۱۴۰۲ با افتی ملایم به ۴۹ میلیون دلار رسید، اما از ۱۴۰۳ به بعد شرایط به‌وضوح بحرانی‌تر شد و رقم ۴۱.۷ میلیون دلار ثبت شد. اکنون در سال جاری نیز صادرات به حدود ۳۰ میلیون دلار رسیده است؛ عددی که در مقایسه با دوران اوج، تنها کسری ناچیز از سهم پیشین ایران در بازار جهانی را نشان می‌دهد.

نقشه جدید مقاصد صادراتی

با وجود این کاهش شدید، فرش دستباف ایران همچنان به ۶۱ کشور صادر می‌شود. بررسی مقاصد صادراتی نشان می‌دهد امارات متحده عربی، آلمان، ژاپن، چین و آفریقای جنوبی پنج واردکننده اصلی فرش دستباف ایران در این دوره بوده‌اند.

قرار گرفتن امارات متحده عربی در صدر فهرست، بیش از آنکه به معنای مصرف داخلی بالا باشد، به نقش این کشور به‌عنوان هاب تجاری منطقه و مرکز صادرات مجدد بازمی‌گردد. بخش مهمی از فرش‌های صادرشده به امارات، از طریق این کشور راهی سایر بازارها می‌شود.

در میان بازارهای اروپایی، آلمان همچنان جایگاه مهمی دارد. آلمان سال‌ها یکی از بازارهای سنتی و باکیفیت فرش ایرانی بوده و مشتریان آن عمدتاً خواهان آثار نفیس، هنری و دارای اصالت منطقه‌ای هستند. در شرق آسیا نیز ژاپن همچنان در زمره بازارهای مهم قرار دارد؛ بازاری که به کیفیت، ظرافت و اصالت اهمیت ویژه‌ای می‌دهد.

حضور چین در میان پنج مقصد نخست، از تغییر آرایش تجارت جهانی و رشد سهم بازارهای آسیایی در مبادلات کالاهای هنری حکایت دارد. همچنین آفریقای جنوبی به‌عنوان یکی از مقاصد قابل‌توجه، نشان‌دهنده تنوع جغرافیایی بازارهای هدف است، هرچند حجم صادرات به این کشورها در مقایسه با ظرفیت بالقوه بازار جهانی همچنان محدود ارزیابی می‌شود.

پویایی نسبی در بخش تولید

در سوی دیگر این معادله، بخش تولید هنوز نشانه‌هایی از پویایی را حفظ کرده است. به گفته رئیس مرکز ملی فرش ایران، در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ در مجموع ۲ میلیون و ۴۳۰ هزار متر مربع فرش دستباف در کشور تولید شده است. این عدد نشان می‌دهد با وجود افزایش هزینه مواد اولیه، رشد دستمزدها، تورم و نوسانات شدید نرخ ارز، شبکه گسترده بافندگان در روستاها و شهرهای کوچک همچنان فعال است.

صنعت فرش دستباف علاوه بر ارزش فرهنگی، یکی از مهم‌ترین منابع اشتغال در مناطق کمتر برخوردار به شمار می‌رود. صدها هزار بافنده، عمدتاً زنان در مناطق روستایی، از این طریق امرار معاش می‌کنند. تداوم تولید در این مقیاس، از تاب‌آوری نسبی این بخش حکایت دارد، هرچند فاصله میان ظرفیت تولید و امکان فروش در بازارهای جهانی، به چالشی اساسی تبدیل شده است.

ضرورت بازنگری سیاست‌ها

کارشناسان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی در کاهش صادرات نقش داشته‌اند؛ از تحریم‌ها، نوسانات شدید نرخ ارز و محدودیت‌های بانکی گرفته تا ضعف در بازاریابی بین‌المللی، نبود برندینگ منسجم، تغییر سلیقه مشتریان جهانی و رقابت فزاینده کشورهای دیگر در تولید فرش دستباف و ماشینی.

همچنین رشد هزینه‌های تولید و کاهش قدرت خرید در بازارهای هدف، بر تقاضا برای کالایی که در بسیاری از کشورها در زمره کالاهای لوکس طبقه‌بندی می‌شود، تأثیر گذاشته است. در چنین شرایطی، نبود دسترسی آسان به شبکه‌های بانکی بین‌المللی و دشواری در نقل‌وانتقال ارز، کار صادرکنندگان را پیچیده‌تر کرده است.

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که با اصلاح سیاست‌های حمایتی، تسهیل فرآیندهای صادراتی، توسعه بازاریابی دیجیتال و تمرکز بر بازارهای نوظهور، می‌توان بخشی از جایگاه از دست‌رفته را احیا کرد. آینده فرش دستباف ایران، بیش از هر زمان دیگری، به تصمیم‌های سیاستی، نوآوری در بازاریابی و توانایی بازگشت به بازارهای جهانی گره خورده است.