هوش مصنوعی و حکمرانی اسلامی

به گزارش راه مردم آنلاین : مهم‌ترین و اساسی‌ترین مسئله امروز جهان اسلام، مسئله گفتمان‌سازی است؛ گفتمان‌سازی اصیلی که بر مبنای آزادی، ایمان، جهاد، شهادت و مکتب امامین انقلاب استوار بوده و با محوریت کفرستیزی، از درون‌مایه‌ای سرشار از ظلم‌ستیزی، استعمارستیزی، استثمارستیزی، استکبارستیزی و صهیونیسم‌ستیزی برخوردار است.

امام عزیز شهید (قریب به مضمون) فرمودند: گفتمان‌سازی باید به دوردست‌ها امتداد یابد، چراکه حتماً در آن نقاط انسان‌های مؤثر و تفکرات شهیدپرور حضور دارند. مهم‌ترین ضرورت، توسعه و گسترش این گفتمان‌سازی است؛ مقوله‌ای بنیادین که ساختار اجرایی کشور در مقاطعی در آن دچار ضعف در عملکرد بوده است.

امروز جوهره محور مقاومت به عنوان بُعد ایدئولوژیک در بطن گفتمان انقلاب اسلامی جریان دارد؛ با این حال، چالش بنیادین این است که سازوکارهای ما تحت تأثیر جریان‌های مدرنیته و مدرنیزاسیون قرار گرفته‌اند که یکی از ارکان محوری آن، «هوش مصنوعی» و چگونگی مواجهه با آن است. هوش مصنوعی در واقع پهنه «حکمرانی دانایی» به‌شمار می‌رود و ضرورت دارد با الهام از راهبرد «پیشرو در گفتمان»، حکمرانی دانایی را بازتعریف نمود.

بررسی هوش مصنوعی (AI) از منظر اسلام، فراتر از یک مبحث فقهیِ صرف است؛ این مقوله یک چالش تمدنی و حکمرانی بنیادین به‌شمار می‌آید. برای تبدیل این مبحث به یک خروجی راهبردی، باید موضوع را در چهار لایه اصلی تحلیل و تبیین کرد:

۱. لایه هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی (هوش مصنوعی به‌مثابه «ابزار» یا «موجود»؟)

نخستین گام تمدنی آن است که نسبت و مواجهه خود را با ماهیت هوش مصنوعی به روشنی مشخص کنیم.

• دیدگاه: در اندیشه اسلامی، انسان «خلیفة‌الله» بوده و خلاقیت و تدبیر از شئون و صفات الهی به ودیعه نهاده‌شده در وجود اوست.
• پرسش راهبردی: آیا هوش مصنوعی امتداد قدرت خلاقانه انسان است یا رقیبی برای عاملیت انسانی؟ اگر هوش مصنوعی وارد فرآیند «تصمیم‌گیری» مستقل شود، آیا این امر با مفاهیم «اختیار» و «مسئولیت» که ارکان اخلاق اسلامی هستند، در تعارض قرار نمی‌گیرد؟
• نکته کلیدی: ما باید این گفتمان را ترویج و تثبیت کنیم که هوش مصنوعی هرگز نباید جایگزین «عقلانیت ایمانی» شود، بلکه باید در جایگاه «خدمتگزار اراده انسانی» در جهت بسط و گسترش عدالت به کار گرفته شود.

۲. لایه فقهی و حقوقی (حکمرانی الگوریتمی)

در این لایه، مباحث جنبه عملیاتی و ساختاری به خود می‌گیرند.

• چالش‌ها: مسائلی از قبیل «حفظ حریم خصوصی»، «سوگیری و عدالت در الگوریتم‌ها (Bias)» و «تعیین مسئولیت کیفری و حقوقی» در صورت بروز خطای سامانه‌های خودمختار.
• رویکرد اسلامی: فقه پویای اسلامی تأکید بنیادینی بر «قاعده لاضرر» و «مصلحت عامه» دارد. بر این اساس، با ورود هوش مصنوعی به ساختار حکمرانی، الگوریتم‌ها باید به گونه‌ای طراحی و تنظیم شوند که با «عدالت علوی» همسو باشند، نه آنکه از منطق سودگرایانه (Utilitarian) حاکم بر الگوهای غربی تبعیت کنند.
• گزاره بنیادین: «تکنولوژی بدون ارزش، ویرانگر است؛ و ارزش بدون تکنولوژی، ناتوان.»

۳. لایه امنیت و قدرت (هوش مصنوعی در فضای خاکستری)

هوش مصنوعی در دنیای امروز به سلاح و پیشران اصلی در «جنگ‌های ترکیبی» (Hybrid Warfare) بدل شده است.

• واقعیت: جبهه استکبار از فناوری هوش مصنوعی برای «مدیریت ادراک» (Perception Management) و اجرای «عملیات روانی» گسترده علیه نظام جمهوری اسلامی بهره‌برداری می‌کند.
• استراتژی: اسلام سیاسی بر پایه‌های بنیادین «عزت» و «استقلال» استوار است؛ بنابراین، اتکای صرف به ابزارها و زیرساخت‌های بیگانه (همچون چت‌بات‌ها و پلتفرم‌های پردازشی غربی) در حوزه‌های حیاتی و حساس، یک تهدید امنیتی بالقوه و آشکار است.
• مأموریت راهبردی: طراحی و پیاده‌سازی «هوش مصنوعی بومی با مبانی اخلاقی و اسلامی» جهت صیانت از امنیت شناختی جامعه امری ضروری است؛ ما نباید صرفاً مصرف‌کننده فناوری باشیم، بلکه باید به تولیدکننده فعال الگوریتم‌ها و ساختارهای داده‌ای تبدیل شویم.

۴. لایه تمدنی و آینده‌پژوهی

امیر فتحی در مصاحبه اختصاصی با راشاتودی افزود : موضع ما در مواجهه با تحولات فناورانه نباید همراه با انفعال باشد؛ تمدن اسلامی در قرون طلایی خود (همچون عصر ابن‌سینا و خوارزمی) همواره پیشرو و جریان‌ساز در علوم و ابزارهای نوین بوده است.

• دیدگاه تمدنی: آیا می‌توان فناوری هوش مصنوعی را در خدمت تحقق «تمدن نوین اسلامی» به کار گرفت؟ به عنوان مثال، بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای تسهیل و عمق‌بخشی به «اجتهاد پویا» یا بهینه‌سازی نظام‌های مالی و اقتصادی عادلانه (نظیر زکات، خمس و انفال).
• پرسش راهبردی برای گفتمان‌سازی: «اگر قرار باشد هوش مصنوعی ساختار اداره جامعه را هدایت کند، آیا الگوریتم‌های حاکم بر آن باید بر مبنای عدالت توزیعی اسلامی طراحی شوند یا بر اساس الگوهای سرمایه‌داری لیبرال؟»

طرح دقیق و نخبگانی این پرسش‌ها می‌تواند افکار عمومی و جامعه دانشگاهی و حوزوی را به شیوه‌ای مؤثر و سازنده با آینده حکمرانی در عصر هوش مصنوعی درگیر سازد.

نویسنده: امیر فتحی

(کارشناس حوزه بین‌الملل و پژوهشگر حوزه مدیریت حکمرانی اسلامی)