هوش مصنوعی؛ گذار از توصیف وضعیت موجود به پیش‌بینی آینده در برنامه‌ریزی شهری

حمید اکبری، کارشناس جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، معتقد است هوش مصنوعی می‌تواند با تغییر شیوه نگاه مدیران به شهر، برنامه‌ریزی شهری را از مرحله «توصیف وضعیت موجود» به سمت «پیش‌بینی و سناریوسازی» سوق دهد. وی تأکید کرد که این فناوری به مدیران اجازه می‌دهد پیش از اجرای تصمیمات، پیامدهای احتمالی تغییرات در خیابان‌ها، افزایش جمعیت یا احداث ایستگاه‌های جدید حمل‌ونقل را بررسی کنند.

اکبری در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به اینکه هوش مصنوعی می‌تواند فرآیندهای برنامه‌ریزی را متحول کند، اظهار داشت که تفاوت اصلی این فناوری با ابزارهای سنتی، توانایی تحلیل هم‌زمان حجم عظیمی از داده‌ها و استخراج الگوهای پیچیده است؛ الگوهایی که ممکن است برای چشم انسان به‌سادگی قابل مشاهده نباشد. از آنجا که شهر مجموعه‌ای از روابط پیچیده میان جمعیت، حمل‌ونقل، کاربری زمین، خدمات، محیط‌زیست و اقتصاد است، این توان تحلیلی اهمیت ویژه‌ای دارد.

الگوهای جهانی؛ از سنگاپور تا تامپره

این کارشناس با اشاره به تجربه‌های جهانی افزود: «سنگاپور از مدل‌های داده‌محور در برنامه‌ریزی حمل‌ونقل و انرژی برای پیش‌بینی نیازهای زیرساختی استفاده می‌کند. در هلسینکی، هوش مصنوعی مولد برای مشارکت شهروندان در طراحی فضاهای شهری آزمایش شده و در تامپره فنلاند نیز از سامانه‌های مبتنی بر بینایی ماشین برای پیش‌بینی جریان بازدیدکنندگان در مرکز شهر بهره می‌گیرند.»

وی خاطرنشان کرد که هدف از این فناوری، تنها هوشمندسازی سامانه‌های موجود نیست؛ بلکه هدف اصلی، توانمندسازی مدیر شهری برای بررسی پیامدهای احتمالی تصمیمات پیش از اجراست.

تأثیر بر زندگی شهروندان و چالش عدالت فضایی

اکبری در پاسخ به این پرسش که این تحولات چه تأثیری بر زندگی شهروندان عادی دارد، گفت: «شهروند با الگوریتم زندگی نمی‌کند، بلکه با نتیجه تصمیمات زندگی می‌کند. اگر تحلیل داده‌ها به‌درستی انجام شود، این فناوری می‌تواند در جانمایی مدارس و پارک‌ها، مدیریت ترافیک، توسعه حمل‌ونقل عمومی، مدیریت فضای سبز، کاهش مصرف آب و آمادگی در برابر بحران‌ها اثرگذار باشد.»

با این حال، وی بر لزوم احتیاط تأکید کرد و افزود: «هوش مصنوعی همیشه پاسخ درست ارائه نمی‌دهد. اگر داده‌های یک محله ناقص باشد، الگوریتم نیز تصویری ناقص ارائه خواهد داد؛ لذا کیفیت داده، شفافیت الگوریتم و نظرت انسانی به اندازه خود فناوری اهمیت دارند.»

این کارشناس همچنین نسبت به پیامدهای احتمالی این فناوری بر عدالت اجتماعی هشدار داد و گفت: «این یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هاست. اگر داده‌های مربوط به یک منطقه دقیق و داده‌های منطقه دیگر محدود باشد، تصمیم‌سازی الگوریتمی می‌تواند ناخواسته برخی محله‌ها را کمتر در معرض توجه قرار دهد. بنابراین، استفاده از هوش مصنوعی در شهر تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه با حکمرانی، عدالت فضایی و حقوق شهروندی گره خورده است.»

تغییر نقش برنامه‌ریزان در عصر هوش مصنوعی

اکبری در پایان با اشاره به تغییر ماهیت نقش برنامه‌ریزان شهری گفت: «به نظر می‌رسد نقش برنامه‌ریز حذف نمی‌شود، بلکه تکامل می‌یابد. برنامه‌ریز آینده باید علاوه بر شناخت شهر و جامعه، توانایی کار با داده، GIS و ابزارهای هوش مصنوعی را داشته باشد تا بتواند خروجی الگوریتم‌ها را نقد و ارزیابی کند. هوش مصنوعی گزینه‌های بیشتری پیش روی مدیر قرار می‌دهد، اما انتخاب نهایی میان آن‌ها همچنان وابسته به ارزش‌های اجتماعی، اولویت‌های شهری و قضاوت انسانی است.»