به گزارش خبرگزاری راه مردم آنلاین به نقل از دیپلماسی ایرانی، مصطفی زندیه، تحلیلگر ارشد مسائل آسیای جنوبی و مرکزی، در یادداشتی به بررسی مطالعه بنیاد مارشال آلمان در سال ۲۰۲۵ درباره لایههای فناورانه آسیای مرکزی پرداخته و وابستگیهای این کشورها به چین و روسیه را در حوزههای زیرساخت دیجیتال و حکمرانی فناوری تحلیل کرده است. این وابستگیها لزوماً به معنای فقدان اختیار کشورهای منطقه نیست، بلکه دولتهای آسیای مرکزی میکوشند با تنوعبخشی شرکای خود، از وابستگی انحصاری به یک بازیگر جلوگیری کنند.
نشست ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در آستانه در چارچوب «فرایند عقبه» و با عنوان امنیت در حوزه هوش مصنوعی برگزار شد. این نشست به ریاست مشترک قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان، و ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، برگزار شد و امامعلی رحمان، سردار بردیمحمداف و شوکت میرضیایف، رؤسای جمهور تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان، به همراه نمایندگان عالیرتبه قرقیزستان و جمهوری آذربایجان در آن حضور داشتند. (فرآیند عقبه ابتکاری بینالمللی است که در سال ۲۰۱۵ با هدف تقویت همکاری کشورها در مقابله با تروریسم و افراطگرایی خشونتآمیز شکل گرفت.) میرضیایف در این نشست آمادگی ازبکستان را برای میزبانی دفتر منطقهای دفتر مبارزه با تروریسم سازمان ملل (UNOCT) اعلام کرد. همچنین امامعلی رحمان بر ضرورت همکاری میان «فرایند دوشنبه AICONF-2026» و «فرایند عقبه» تأکید کرد. از سوی دیگر، در ۱۵ و ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ نشست «هوش مصنوعی قابل اعتماد و دیجیتالیسازی» در عشقآباد با مشارکت کشورهای آسیای مرکزی و آمریکا برگزار شد و در ۲۹ سپتامبر نیز آمریکا در چارچوب C5+1 از اختصاص پنج میلیون دلار برای حمایت از امنیت سایبری آسیای مرکزی خبر داد. بیانیه مشترک وزیران خارجه C5+1 در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ در سمرقند نیز بر همکاری در زمینه امنیت سایبری و هوش مصنوعی تأکید کرد. روسیه نیز در کنار چین از طریق زیرساختهای ارتباطی و الگوهای تنظیمگری در آسیای مرکزی نفوذ دارد.
در این مطلب سه تحول اصلی در مرکز تحلیل قرار گرفته است:
۱- امنیتیشدن هوش مصنوعی: هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزار ارتقای توان دفاعی یا توسعه اقتصادی نیست؛ بلکه به عاملی مؤثر بر امنیت ملی، ثبات سیاسی، مقابله با تروریسم و تابآوری زیرساختهای حیاتی تبدیل شده است.
۲- رقابت بر سر زیرساخت و قواعد دیجیتال: رقابت چین، آمریکا، اتحادیه اروپا و دیگر بازیگران صرفاً بر سر فروش فناوری نیست؛ بلکه دادهها، مراکز پردازش، شبکههای ارتباطی، استانداردهای فنی و تربیت نیروی انسانی را نیز در بر میگیرد.
۳- تغییر جایگاه افغانستان در معادلات امنیتی: افغانستان نه فقط منشأ احتمالی تهدیدات سنتی و تروریستی، بلکه بخشی از محیط شکلگیری تهدیدات دیجیتال و اطلاعاتی فرامرزی است.
نشست «فرایند عقبه» در آستانه؛ همگرایی منطقهای در برابر تهدیدهای عصر هوش مصنوعی
محور اصلی نشست، بررسی شیوههای بهرهبرداری گروههای تروریستی از هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال برای تبلیغات، جذب نیرو، انتشار اطلاعات گمراهکننده و ایجاد محتوای جعلی بود. پایگاه اینترنتی «تایمز آو سنترال آسیا» در گزارشی به قلم عسکر کوبایژانوف نوشت که گسترش ابزارهای هوش مصنوعی ظرفیت تازهای در اختیار گروههای افراطگرا قرار داده است. ابعاد منطقهای این تهدید نیز در گزارش پایگاه اینترنتی «اوراسیا نت» مورد توجه قرار گرفته است.
گزارش آیانا بیربایوا در روزنامه «آستانه تایمز» نشان میدهد که دستورکار همکاریهای امنیتی در فرآیند عقبه به تدریج موضوعاتی مانند پهپادها، بازیهای آنلاین و کاربرد هوش مصنوعی را در بر گرفته است. خبرگزاری آناتولی نیز نشست آستانه را بخشی از تلاش برای تقویت هماهنگی منطقهای و بینالمللی در برابر تهدیدهای نوظهور توصیف کرد. همچنین مقاله «هوش مصنوعی و دگرگونی مفهوم امنیت» نوشته طارق سعیدی در ۷ نوامبر ۲۰۲۶ در پایگاه خبری www.newscentralasia.net منتشر شد و استدلال کرد که هوش مصنوعی مفهوم امنیت را از حفاظت فیزیکی مرزها به حوزههایی نظیر امنیت اطلاعات و اعتماد اجتماعی گسترش داده است.
اهمیت راهبردی نشست آستانه و پیوند امنیت دیجیتال با تحولات افغانستان
نشست ۶ نوامبر آستانه را باید نشانهای از ورود امنیت هوش مصنوعی به دستور کار عالی سیاسی و امنیتی آسیای مرکزی دانست. یکی از مهمترین ابعاد این تحول، ارتباط میان امنیت افغانستان و امنیت دیجیتال آسیای مرکزی است. گروههای افراطی، بهویژه داعش خراسان، میتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید محتوای تبلیغاتی استفاده کنند. در این چارچوب، دو ابتکار شامل پیشنهاد شوکت میرضیایف برای میزبانی دفتر منطقهای سازمان ملل در تاشکند و تأکید امامعلی رحمان بر پیوند دادن «فرایند دوشنبه» با «فرایند عقبه» اهمیت ویژهای دارد و نشاندهنده رقابت بر سر میزبانی نهادها و کسب جایگاه محوری در ترتیبات جدید امنیتی است.
رقابت قدرتهای فناورانه و مسئله استقلال دیجیتال آسیای مرکزی
با وجود اهمیت تهدیدات تروریستی، بُعد بلندمدتتر تحول حاضر به رقابت قدرتهای خارجی بر سر زیرساختها، دادهها و ظرفیتهای فناورانه آسیای مرکزی مربوط میشود. چین از طریق ابتکار جاده ابریشم دیجیتال، در حال گسترش پیوندهای فناورانه خود است. در مقابل، آمریکا تلاش دارد از طریق چارچوب C5+1 و کمکهای مالی، همکاریهای فناورانه خود را گسترش دهد. روسیه و اتحادیه اروپا نیز در حوزههای نرمافزاری، تنظیمگری دیجیتال و امنیت سایبری ظرفیت اثرگذاری دارند. مسئله اصلی برای کشورهای منطقه مدیریت وابستگیهای فناورانه و جلوگیری از شکلگیری وابستگی انحصاری است.
ترکمنستان و ضرورت بازنگری در مفهوم امنیت زیرساختی
برای ترکمنستان نیز این تحولات اهمیت خاصی دارد. سیاست بیطرفی این کشور به معنای مصونیت آن از تهدیدات دیجیتال نیست. وابستگی اقتصاد ترکمنستان به صادرات انرژی و اهمیت زیرساختهای انتقال گاز و برق، ضرورت حفاظت از سامانههای صنعتی و اطلاعاتی را افزایش داده و مشارکت ترکمنستان در نشستهای عشقآباد و آستانه نشاندهنده اهمیت یافتن امنیت دیجیتال در دستور کار این کشور است.
ملاحظات و فرصتهای راهبردی ایران
از منظر ایران، تحولات فوق با جایگاه کشور در ترتیبات منطقهای، امنیت مرزهای شرقی، تحولات افغانستان، حفاظت از زیرساختهای انرژی و آینده همکاریهای اقتصادی ارتباط دارد. نخستین ملاحظه ضرورت فراتر رفتن حضور ایران از مواضع سیاسی به همکاریهای تخصصی است. دوم، تحولات افغانستان زمینه مشترکی برای همکاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی فراهم میکند. سوم، امنیت زیرساختهای حیاتی باید به یکی از محورهای همکاری تبدیل شود و چهارم، رقابت قدرتهای فناورانه میتواند فرصتی برای توسعه همکاریهای چندجانبه باشد.
گزینههای عملی ایران
تهران میتواند شش مسیر مکمل را دنبال کند:
۱- ایجاد سازوکار گفتوگوی دوجانبه درباره امنیت دیجیتال و مشورتهای تخصصی.
۲- توسعه همکاری در حفاظت از زیرساختهای حیاتی و شبکههای انرژی و حملونقل.
۳- بهرهگیری از ظرفیت سازمان همکاری شانگهای و ساختار منطقهای مبارزه با تروریسم (RATS).
۴- تقویت همکاری با همسایگان افغانستان برای شناسایی تبلیغات افراطی و مقابله با تأمین مالی تروریسم.
۵- توسعه همکاری علمی و ظرفیت بومی هوش مصنوعی برای تولید ابزارهای زبانی متناسب با منطقه.
۶- مشارکت در شکلدهی به قواعد و استانداردهای دیجیتال و حکمرانی داده در منطقه.
جمعبندی
نشست آستانه را باید نشانه ورود آسیای مرکزی به مرحله جدیدی از بازتعریف امنیت منطقهای دانست. برای ایران، مسئله اصلی تبدیل موقعیت جغرافیایی و تجربیات امنیتی به فرصتهای مشخص منطقهای است. ایران باید میان همکاریهای عملی و کمهزینه در حوزه امنیت سایبری و مشارکت بلندمدت در تدوین قواعد و استانداردهای منطقهای حکمرانی دیجیتال تمایز قائل شود تا از فرایندهای جدید تصمیمسازی فاصله نگیرد.
انتهای پیام/
بدون نظر! اولین نفر باشید