آیا شما هم از آن دسته افرادی هستید که شبها انرژی و تمرکز بیشتری دارند و صبحها بهسختی از خواب بیدار میشوند؟ یا ترجیح میدهید روزتان را زودتر آغاز کنید، اما بدنتان با این برنامه هماهنگ نیست؟
سالهاست این پرسش مطرح است که آیا سحرخیز بودن بهتر از شبزندهداری است و آیا میتوان عادتهای خواب را بهگونهای تغییر داد که بدن به بیدار شدن در ساعات اولیه صبح عادت کند. پژوهشهای علمی نشان میدهند که پاسخ این پرسش تا حدی مثبت است؛ اما موضوع به همین سادگی نیست. زمان طبیعی خواب و بیداری هر فرد تحت تأثیر مجموعهای از عوامل ژنتیکی، زیستی، محیطی و رفتاری قرار دارد. بنابراین، اگرچه میتوان ساعت زیستی بدن را تا اندازهای تغییر داد، تبدیل شدن کامل یک فرد شبفعال به فردی کاملاً سحرخیز همیشه امکانپذیر یا حتی ضروری نیست. نکته مهمتر این است که سلامت بدن بیش از آنکه به زود بیدار شدن وابسته باشد، به خواب کافی، منظم و هماهنگ با ساعت زیستی فرد بستگی دارد. در این مقاله بررسی میکنیم که کرونوتایپ چیست، چرا بعضی افراد صبحها فعالتر هستند، چگونه میتوان زمان خواب و بیداری را تغییر داد و چه راهکارهایی پشتوانه علمی دارند.
کرونوتایپ چیست و چرا بعضی افراد سحرخیز و بعضی شبزندهدار هستند؟
ترجیح طبیعی بدن برای خوابیدن و بیدار شدن در ساعات مشخص، در علم خوابشناسی با اصطلاح «کرونوتایپ» شناخته میشود. کرونوتایپ نشان میدهد که ساعت زیستی بدن هر فرد بهطور طبیعی چه زمانی برای خواب، بیداری و فعالیت ذهنی و جسمی آمادگی بیشتری دارد. بهطور کلی، افراد را میتوان در سه گروه اصلی قرار داد: افراد صبحگاهی، افراد عصرگاهی و افراد میانهرو. این تفاوتها صرفاً به عادت یا میزان اراده افراد مربوط نیستند و پژوهشها نشان دادهاند که ژنتیک در شکلگیری کرونوتایپ نقش دارد. البته ژنتیک تنها عامل تعیینکننده نیست و سن، تغییرات هورمونی، میزان دریافت نور طبیعی، برنامه روزانه، فعالیت بدنی و عادتهای خواب نیز بر زمانبندی ساعت زیستی اثر میگذارند.
ساعت زیستی بدن چگونه زمان خواب و بیداری را تنظیم میکند؟
بدن انسان دارای یک سیستم زمانسنج داخلی است که به آن «ریتم شبانهروزی» یا ریتم سیرکادین گفته میشود. این سیستم تقریباً در یک چرخه ۲۴ ساعته فعالیت میکند و علاوه بر خواب و بیداری، بسیاری از فرایندهای بدن از جمله ترشح هورمونها، دمای مرکزی بدن، متابولیسم، اشتها و میزان هوشیاری را تنظیم میکند. مرکز اصلی هماهنگکننده این ساعت زیستی در بخشی از مغز به نام هسته فوقکیاسمایی (SCN) قرار دارد که اطلاعات مربوط به روشنایی و تاریکی محیط را از چشم دریافت میکند.
آیا واقعاً میتوان خود را به فردی سحرخیز تبدیل کرد؟
پاسخ کوتاه این است: بله، تا حدی. از آنجا که کرونوتایپ تحت تأثیر ژنتیک و عوامل زیستی قرار دارد، نمیتوان انتظار داشت همه افراد با یک برنامه مشخص به یک اندازه سحرخیز شوند. با این حال، پژوهشهای مربوط به ریتم شبانهروزی نشان میدهند که ساعت زیستی بدن انعطافپذیر است و با تغییر زمانبندی نور، خواب، فعالیت بدنی و وعدههای غذایی میتوان آن را تا حدودی جابهجا کرد. فردی که به خوابیدن در ساعات پایانی شب عادت دارد، ممکن است با تغییر تدریجی برنامه خواب، دریافت نور طبیعی در صبح و کاهش نور شبانه، بهمرور زودتر احساس خوابآلودگی کند و صبحها راحتتر بیدار شود.
آیا سحرخیز بودن واقعاً برای سلامتی بهتر است؟
در برخی مطالعات، افراد دارای کرونوتایپ صبحگاهی در مقایسه با افراد عصرگاهی، وضعیت مطلوبتری در بعضی شاخصهای سلامت نشان دادهاند. اما یک نکته علمی بسیار مهم وجود دارد: این ارتباطها لزوماً به معنای رابطه علت و معلولی نیستند. پدیده جتلگ اجتماعی به اختلاف میان زمان خواب و بیداری طبیعی بدن و زمانی اشاره دارد که فرد به دلیل تعهدات اجتماعی، شغلی یا تحصیلی مجبور است از آن پیروی کند. بنابراین، مسئله اصلی همیشه شبزندهداری نیست؛ بلکه ممکن است ناهماهنگی مداوم میان نیازهای زیستی بدن و برنامه زندگی باشد.
چگونه ساعت خواب و بیداری خود را بهتدریج تغییر دهیم؟
اگر به دلایل تحصیلی، شغلی یا شخصی نیاز دارید صبحها زودتر بیدار شوید، بهتر است بهجای تغییر ناگهانی برنامه خواب، از راهکارهای تدریجی استفاده کنید: ساعت خواب و بیداری را آرامآرام جلو بیاورید، صبحها در معرض نور طبیعی قرار بگیرید، نور محیط را در ساعات شب کاهش دهید، زمان مصرف کافئین را مدیریت کنید، فعالیت بدنی منظم داشته باشید، زمان وعدههای غذایی را منظم کنید و حتی در روزهای تعطیل نیز برنامه خواب را حفظ کنید.
منبع: تبیان
انتهای پیام/
بدون نظر! اولین نفر باشید